Ellerimiz birbirinin ayna görüntüsüdür ama üst üste konduklarında örtüşmez. Birçok molekül de böyledir: aynı atomlardan oluşan iki biçimi birbirinin ayna görüntüsüdür. Bu özelliğe kiralite denir[1].
Yazının özeti, 7 sayfalık karusel: yana kaydırın.
Laboratuvarda kendiliğinden oluşan bu tür moleküller genellikle iki elden eşit miktarda içerir. Canlılar ise seçicidir: proteinlerimizdeki amino asitler sol elli, DNA'daki şekerler sağ ellidir. Louis Pasteur bu asimetrinin izini ilk kez 1848'de tartarik asit kristallerinde görmüştü[1]. Erken Dünya'da bu aynayı hangi olayın kırdığı, yaşamın kökeni üzerine en eski sorulardan biri.
Manyetik bir yüzey, tek elli kristaller
Harvard'da doktorasını yapan S. Furkan Öztürk ve çalışma arkadaşları 2023'te bir öneriyle öne çıktı. Kiral moleküllerin elektronları spinlerine göre süzdüğü biliniyor. "Kiraliteye bağlı spin seçiciliği" (CISS) adı verilen bu etki 1999'da keşfedildi. Ekibe göre erken Dünya'daki göllerde bulunan ve Dünya'nın manyetik alanıyla mıknatıslanmış manyetit gibi mineraller, bu etki sayesinde iki ayna biçiminden birini öne çıkarabilirdi[1][2].
Ekip, bir RNA öncülü olan ribo-aminooksazolini (RAO) manyetit yüzeyinde kristallendirdi. İlk kristallerde bir elin fazlalığı yaklaşık %60 oldu; ardışık kristallendirme adımlarıyla tamamen tek elli kristaller elde edildi. Hangi elin kazandığı, mıknatısın yönüne bağlıydı[1][2].
Neden bu el?
2023 modeli bir eldeki fazlalığın nasıl büyüyebileceğini açıklıyordu ama RNA için neden özellikle bugünkü elin seçildiğini açıklamıyordu[3]. 2026'da Science Advances dergisinde yayımlanan ve Öztürk'ün de yazarları arasında olduğu yeni bir çalışma bu soruya yöneliyor. Yazarlar, kiral moleküllerin içinden elektron geçerken elektronun toplam açısal momentumunun molekülün iki ayna biçiminde farklı yönlere oturduğunu ölçümler, kuram ve hesaplamalarla gösterdiklerini bildiriyor. Bunun doğadaki belirli tek yönlülüğe bir açıklama getirebileceğini öne sürüyorlar[3][4].
Henüz cevap değil, güçlü bir aday
Yazarlar da bunu kesin bir sonuç olarak değil, bir olasılık olarak sunuyor[3]. Alandaki başka araştırmacılar da 2023 çalışması için temkinli: etkinin bir molekül ailesinden ötekine nasıl yayıldığı henüz varsayım düzeyinde ve ilkel Dünya koşullarında RNA'nın nasıl oluştuğu hâlâ gösterilmiş değil[1].
S. Furkan Öztürk lisansını 2018'de Bilkent Üniversitesi'nde tamamladı, doktorasını 2024'te Harvard'da aldı. 2025'ten bu yana Caltech'te jeobiyoloji ve jeokimya alanında yardımcı doçent olarak çalışıyor[5].